ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଭାଷାଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶା। ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିବାସୀ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷୀ। ତଥାପି ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାର ଭାଷା କ୍ଷେତ୍ର ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ବ୍ୟାପକ। ମାନକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରଚଳିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଭାଷା ପ୍ରଚଳିତ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଉପଭାଷା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ। ସେହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ରହିଛି। କନ୍ଧମାନଙ୍କ କୁଇ, ଗୋଣ୍ଡମାନଙ୍କର ଗୋଣ୍ଡି, ଭତରାମାନଙ୍କର ଭତରୀ, ସଉରାମାନଙ୍କର ସଉରୀ, ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କର ସାନ୍ତାଳୀ ପରି ବଞ୍ଜାରାମାନଙ୍କର ବଞ୍ଜାରୀ ଭାଷା ରହିଛି। ଭାଷା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ସଂପ୍ରଦାୟର ପରିଚୟ। ଭାଷା ଗୋଟିଏ ସଂପ୍ରଦାୟକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କରିରଖିଥାଏ। ଭାଷାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ସଂପ୍ରଦାୟ ସଂପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୂଚୀତ କରେ। ଏହି ଧାରାରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ବଞ୍ଜାରା ସଂପ୍ରଦାୟର ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ରହିଛି। ଯାହା ବଞ୍ଜାରୀ ଭାଷା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଉକ୍ତ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଉକ୍ତ ଭାଷାର ବିଶ୍ଳେଷଣପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଛି।

ମହାଭାରତ ମହାସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ। ମହାସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଲବଣାକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ତା’ ଗର୍ଭରେ ଗଚ୍ଛିତ କରି ରଖିପାରେ ଅମୃତ ସମେତ ନାନାଦି ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ। ସେହିପରି ସାରଳା ମହାଭାରତ ତା’ର ସମସ୍ତ ଲୌକିକଲିପ୍ତତା ସତ୍ୱେ ଆମକୁ ଦେଇଥାଏ ବିଶ୍ୱାସନୀୟ ବାସ୍ତବ ସମାଜର ରୀତିନୀତି ଓ ସଂସ୍କୃତିର ମଧୁର ପରିଚୟ। ରାଜକୀୟ ଜୀବନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସାଧାରଣ ଜୀବନସ୍ତରୀୟ ଉପାଦାନ ଏହାର ଅଙ୍ଗୀଭୂତ। ମୂଳ ମହାଭାରତର ଛାଂଚକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସାରଳା ମହାଭାରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନୂତନ ମହାଭାରତରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଦାସକବିଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ଓ କଳ୍ପନା ବଳରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶୀୟ ଭାଷାରେ ରଚିତ ମହାଭାରତ ଅପେକ୍ଷା ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ ଆଜି ଦାବିକରେ ଏକ ମୌଳିକ ମହାଭାରତର ପରିଚୟ। ମୟାଧାର ମାନସିଂହ ସ୍ୱ ପୁସ୍ତକ ‘ମାଟିର ମହାକବି ସାରଳା ଦାସ’ରେ ଏହି ପରିଚୟକୁ ଆମ ଆଗରେ ବଳିଷ୍ଠ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ତାହାର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଉକ୍ତ ନିବନ୍ଧର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଗୋଟିଏ ନିଃଶ୍ୱାସରୁନ୍ଧା ପରିମଣ୍ଡଳରୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଆଉ ଧାପେ ଆଗକୁ ନେବାପାଇଁ ଅନାମଗୋଷ୍ଠୀ ଅଣ୍ଟା ଭିଡ଼ି ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ପାଖରେ କାବ୍ୟକବିତାକୁ ପରିବେଷଣ କରିବାପାଇଁ ଅନାମମାନେ ହାଡ଼େ ହାଡ଼େ ଜଗି ରହିଥିଲେ। ସେଥିପାଇଁ ଏମାନଙ୍କର ଭାଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଓ ସର୍ବଜନବୋଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏମାନେ ଅମାନିଆ ହେଇ ନୂଆ ପରମ୍ପରା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ତଥା ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରାର ମଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ପ୍ରକୃତ ମୌଳିକତାକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ଏମାନେ ଏକ ବିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମାନସିକତା ନେଇ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ନବୀନତା ଆଣିଥିଲେ। ଏମାନେ କାବ୍ୟକବିତାରେ ଯେଉଁ ଭାଷା ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଥିଲା କଞ୍ଚା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବା କଥିତ ଭାଷା। ସେହି ଭାଷାକୁ କାବ୍ୟିକ ଭାଷାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବା ପାଇଁ ଏମାନେ ନିୟମିତ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଏମାନଙ୍କ କବିତାର ଛନ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ। ଏମାନଙ୍କ କବିତାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ସୂଚନାମୂଳକ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିଲା। ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ବହନ କରୁଥିଲେ। ଧରାବନ୍ଧା ଆଭିଧାନିକ ଅର୍ଥକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଏମାନେ ଯେଉଁ ବହୁମୁଖୀ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ଅନୁଷଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ସେଥିପାଇଁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଏମାନେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ହୋଇ ରହିଥିବେ। ଏମାନଙ୍କ କବିତାର ଅନ୍ତଃସ୍ୱରକୁ ଭେଦ କରିବାପାଇଁ ପାଠକକୁ କୌଣସି ଶବ୍ଦକୋଷର ସାହାଯ୍ୟ ନେବାକୁ କେବେ ବି ପଡିବ ନାହିଁ। ଏମାନଙ୍କର ଚୟନ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ଧାରାବାହିକ ଓ ଚିରାଚରିତ ନିର୍ମିତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ୧୯୬୦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ତରସଂରଚନାବାଦୀ ତଥା ଉତ୍ତରଆଧୁନିକତାବାଦୀ ପରମ୍ପରାର ଆଦ୍ୟପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିହେବ। ଆଲୋଚ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଅନାମଗୋଷ୍ଠୀ ଶବ୍ଦକୁ ନେଇ କିପରି ପରୀକ୍ଷାନିରୀକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରାଯିବ।