ସବୁଜିମା ଭରା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ପୃଥିବୀର ପରିକଳ୍ପନା ପାଇଁ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ। କିନ୍ତୁ ସାଂପ୍ରତିକ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକଳ୍ପର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶକୁ ଧ୍ୱଂସମୁଖକୁ ଠେଲି ଦିଆଯାଉଛି। ଜଗତିକରଣ ପ୍ରଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କୁ ଅବାଧରେ ଶିଳ୍ପ ସଂସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଆଗଲା। ଫଳରେ ଲାଭଖୋର କଂପାନୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ସଂପଦର ଉପଯୋଗ ସହିତ ଜମି-ଜଳ-ଜଂଗଲ-ପାହାଡ-ଖଣି-ଖାଦାନ ସବୁକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଲେ। ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଗଛ କଟାଗଲା ବିକାଶ ନାମରେ। ପରିବେଶକୁ ହତ୍ୟା କରାଗଲା। ଫଳରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସବୁ ଦେଖାଦେଲା। ପରିବେଶର ଏହି ମହାସଙ୍କଟକୁ ଯେଉଁ ସାହିତ୍ୟରେ ରୂପ ଦିଆଯିବା ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ତାକୁ ପରିବେଶକୈନ୍ଦ୍ରିକ ସାହିତ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଅବକ୍ଷୟମୁଖୀ ପରିବେଶର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଏଥିରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି। ଉତ୍ତର ଅଶୀ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପରେ ଏହି ପରିବେଶକୈନ୍ଦ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କିଭଳି ପ୍ରତିଫଳିତ ତାହା ଆଲୋଚ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧର ଅଭିଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସମାଲୋଚନାର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଧାରାରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଜଣେ ସଫଳ ସମାଲୋଚକ ଭାବେ ପ୍ରଫେସର ବାଉରୀବନ୍ଧୁ କର ଅନ୍ୟତମ। ତାଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ସାମାଜିକ ସଚେତନତା, ସାହିତ୍ୟରେ ଶିଳ୍ପ ଓ ଶୈଳୀର ଉନ୍ନତ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସମାଲୋଚକଙ୍କ ଗଦ୍ୟରୁ ମିଳୁଥିବା ଉଦ୍ଦାତ୍ତସ୍ୱର ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ଶବ୍ଦଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ। ତାଙ୍କ ଗବେଷଣାତ୍ମକ ଦିଗ ଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷତଃ ତିନୋଟି ଆଧାର ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ- (କ) ସାହିତ୍ୟଭିତ୍ତିକ (ଖ) ସମୀକ୍ଷକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ (ଗ) ଐତିହ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ। ଏହି ନିବନ୍ଧରେ ବାଉରୀବନ୍ଧୁ କରଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାକୁ ଏକ ଦୃଢ଼ ସାମାଜିକ ଶସ୍ତ୍ର ସହ ତୁଳନା କରି ସାହିତ୍ୟ, ସଭ୍ୟତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତି ଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱ ସଂପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ସମାଲୋଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଉରୀବନ୍ଧୁ କରଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଓ ସାଧନାର ପରିଚାୟକ।

ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଏକ ସାଙ୍ଗୀତିକ ଅନୁଷଙ୍ଗ। ଅକ୍ଷର ବା ମାତ୍ରା ବିଶେଷ ନିୟମରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ଗତିଶୀଳ ହେଲେ, ସେହି ଶବ୍ଦ ଯୋଜନା ରୀତି ସାଧାରଣତଃ ‘ଛନ୍ଦ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ ଆଦର୍ଶରେ ଛନ୍ଦ ‘ବୃତ୍ତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଛନ୍ଦ ପାଇଁ ଉଭୟ ଗଦ୍ୟ ଏବଂ ପଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଲୟାତ୍ମକତା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥାଏ ତଥା ପରିବେଷିତ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଛନ୍ଦ ଯେତେବେଳେ ଗାନ ବା ଆବୃତ୍ତି କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଶ୍ରବଣ, ଦୃଶ୍ୟ, ଘ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ୱାଦ ପ୍ରଭୃତି ସହିତ ସଂଚାର ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଭାବ ନିଷ୍ପତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଅନୁଷଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରେ। ସେଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯତିପାତ ବା ବିଶ୍ରାମର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥାଏ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଉଛି, ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି (ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ କାବ୍ୟ କବିତାରେ ତଥା ସାହିତ୍ୟରେ ଛନ୍ଦର ପ୍ରଚଳନ ରହିଛି। କାବ୍ୟିକ ଛନ୍ଦ ହେଉ ବା ବାକ୍‌ ରୀତି ଅନୁବଦ୍ଧ ଛନ୍ଦ ହେଉ, ବା ଅମିତ୍ରାକ୍ଷର ଛନ୍ଦ ବା ମୁକ୍ତ ଛନ୍ଦ – ସବୁଠି ଛନ୍ଦର ଯେଉଁ ଅନୁଭବ୍ୟ ବା ଅନନୁଭବ୍ୟ ଲୟ, ତାଳ ଏବଂ ଗୀତିମୟତା ରହିଛି, ତାହା ସ୍ୱତଃ ଉପଲବ୍ଧି କରିହୁଏ।